Friday, 29 March 2019

in memory of my dad B . Jamgou Ngaihte (1913-1966)

(L) Biangtung Jamgou Ngaihte (1913-1966)

Pa min: B Vunglian Ngaihte (Lawibual khua sattute laka khat ahi)
Pian na: Lawibual khua ah 1913 July kha vel in a piang hi.
Laisinna: “1927 in Khristian suak in, Mission munpi Tinsuang ah School ka kai pan hi.  1931 in Lower Primary exam na ah Churachandpur bial pumpi ah 2nd position ka pang hi.” Himahleh Vangtah huaitakin apa (Vunglian) in huaikum maha asihsan ziak in School kai a sun zom thei nonta kei hi.
Zineihna: 1935 March in Upa Lienhrang Hualngo tanu Lallienthang (Thangi) tawh akiteng uhi.
Nekzawnna: Loukhoumi inkuan himah leh Singpi huan bawl, Lengthei huan bawl chihkhong a kivatna ahi. Sum dawnna leng a kivatna khat ahi a 1947 in Thanlon Circle Office ahihlai in Civil Supplies lama ‘dealer’ apang in dawr a bawl hi. Huailai mah in Limlatu leh Sawptu (Photographer & Developer) leh Puankhuitu (Tailor) leng hi in, hia nasepnate ah mite ngaihnat mahmah khat ahi.

1951 a Paite Trading Company Phaipi (Imphal) khopi sunga Maxwell Bazar (tuni chianga Thangal Bazar kichi) pat khiakin hong om a, huai a Manager hihna len dinga chial a om in Sept kha in mohpuakna alapan hi. Akithuahpihte Beampu (T. Vungkhothang) bang,  T Jampu BA (T. Jamkhothang) bang, Tualpu BA (H Tualvung) bang, Khupkhozam leh H Thongkhogin chihte bang ahi uhi. Huai muna eimite pansan bulpi khat suakin huaihunlai a mite Phaipi khopi sunga Paite Company  midang tampite om uhi.

Khotang a kizatna
1. A pianna khua Lawibual leh a sehvel ah
Khawtangah ‘Kuli Upa’ achi mai ua, khawtang a ‘singnuai gammual a kizatna’ ah lamkai in apang sek hi. Hausa upa hikei mahleh ‘buhsun saliang’ hausapan a pesak ngei kei uh. Asihni in leng Lawibual hausa (L) Tualkhanthang in ‘ka sanggam ahi’ chi in Zampi tum in ava gal hi. Khua thum kizawm – Paite tenna Lawibual, Hmarte tenna Tinsuong leh Thahdoute tenna Khuongjang te ah ‘khotang thudot thulak khat’ ahi gige.  Name leh nam kikal abuaina a omdek lai in avenna dinga thulai genpi khat ahi zelzel.

2. Kaihlam nuai khuate ah
1946 in misia/ minautangte lakah buhsun saliang haksa sakna leh deihlouhna a kipana, Thadou, Paite, Hmarte (Khothangte/Kholhangho) hong kigawm khawm in meeting honnei ua, huai ah amah Chairman in apang a, Saia (Hmarte) Secretary ahihna nuai ah Thanlon a om ‘Menzies sap’ kiang ah thutun in delkhum uh a, huaiban in Imphal lamtan in ava delhzui uhi. 1947in Khul Union Khawmpi a oma, hiaia Khupzathang Khaute President, Saikham Secretary, Thongzakham Gangte Asst Secretary leh Treasurer Jamgou telching ahi uhi. Aman Vumzadawng tawh Finance lam a enkai uhi. Hiai ‘movement’ pen KhulUnion /Sinlung Union hong kipatna ahi.

Laisinna lam awl mohna ah

1950 in PNC in Education lam hahbawl ding chi in Songtal Junior High School honkhiak ding deihna in fund raising bawl uhi. Hiai School Committee ah amah Secretary leh  Finance Secretary hihna lensak uh a school akipatkhiak zawha staff-te khaloh leh stationery pawimohte khawng Thanlon a ma kiang vala sek uhi.

Politics vai ah
1948 in Paite heutu lian Pu Thangkhai, Pu TC Tiankham, Pu Tualchin, Pu Nengzachin leh upa bangzah hiam in Paite National Council (PNC) chih dinkhiak ding hoihsa in Kaihlamnuai akipan heutu bangzah hiam tawh Tangnuam a Khawmpi a vakihel ding in chial uhi. (Huai meeting a Proceesings  amh khutlgelh a om muhtheih khenkhat omlai hi.) Kaihlamnuai gam kaih leh Vangai tanpha PNC mite kaikhom a khompi neih ding leng Tangnuam Khawmpi in hoihsa ua, huchiin Phaitong a Khawmpi nei in oma, huai ah amah Jamgou Kaihlamnuai PNC President hiding a tel ching in om hi. 1953 in Suangkot (Bukpi) ah PNC Khawmpi Lian oma tua ah President ding in Pu Lal-au tel ching in oma amah (Jamgou) Vice President ding in tel ching in om hi.

PNC mina sep leh bawl
1951 kum in Imphal PNC Unit phukhiak in om a, amah Chairman apang in Deputy ding in Ms. T. Pauli hi a, Secretary T. Gokhenpau, Asst Secretary R. Kamkhanthang Guite,  leh Treasurer T. Jamsuan (Police) te pang uhi .

1953 kum mah in Manipur ah PNC President sik leh taang in Tribe Commission, Election Commission chih khong Imphal a hongzilai un vakimuh pih uhi. Amah kithuah pih ding/ kamlet dingin PNC laisiam masate na pang zel uhi. India Prime Minister Pu Nehru in Imphal ahong phak lai in leng amah vakimuhpih in Paite puandum bat in limbang va kilak pih hi. Delhi akipan hongpai Election Commissioner in polling station dikloute genchian ding in DC Bangla ah sam a, Pu Thansang BA a kamlet dinga tawnpih in genchetna va nei uhi.

1955 in Sadar Area Iril Phaizang a om Guite khua Hangaikot vehna va nei uhi. Huai a kihelkha midangte – Kamkhanthang, Kama, Ngulzaching, Pauli, Chalmoi, Zamkhogin, Doupu, Thangzamang (Photographer) chihkhong ahi uhi. 

Taksa damtheihlouhna ziak in 1956 vel a pan a inkuanpihte omna Lawibual pansan in hong khawsa in kum 1966 March 30 in a leitung hinna hong bei hi.

Atate:
(L) B L Ngaihte (A inkuanpihte Beulah Lane, Lamka ah teng ua, tapa 3 leh tanu 2 aneihte lak ah tunin B. Lalzamang, Rose Ngaihte leh Mary Ngaihte damlai in khovel mun tuamtuam ah khosa uhi. Azi Luanzaching leh atute Beulah Lane a in uah om uhi).

Atapa nihna (L)Hrangmunthang Pherzawl High School a Class VII azilai in 1954 in Toupan ahinna la hi. Amah lou atanu khat Manzaching in leng Thanlon a dawr bawl a omlai un ana beisan a, huailou pasal nGoukhangin leng naupang chikin sih san hi.

Atapa thumna (L) Upa B. Vumgin leh atapa neupen (L) B. Zamkhawkam (@Kamte) leng  Bungmual khua a teng in Bungmual ah vui in om uhi. Amaute muntuamtuam ah zi-le-pasal nei in awm uhi. Azi it mah mah (kanu) Thangi leng in Bungmual ah vui in om hi.

Tunichiang in kei atapa lina (B.Langkham)te inkuan New Lamka leh New Delhi kawmtuah in ka khosa uhi.   Atanu Zamkhanniangte inkuan leng Bungmual pansan in om ua, atate uh bel muntuam tuam ah kithehdalh uhi. Atanu neupenzawm Thiankhoching (@Chingte) Simveng Lamka ah  khosa ua, atate uh bel mun tuam tuam ah om uhi. Ataneu pen Manzavung (@ Vungi or Vungnou) leh a inkuante leng Shillong pansan in om uhi.

A pianpih pasal khat leh numei khat in zi leh pasal neilou in beisan uhi. Asanggamnu (L) Chingman (@Chingtawi) leh a pasal (L) Upa Juanthong tapa lianpen L. Ginkhozam Ngaihte leh asanggamte Lailam Veng, Lamka leh mun dang tuamtuam ah khosa uhi.  

Khangthu sutna (Genealogy) kimtawktak in oral tradition akipan in chiamtehin na om a, huai ah amah (Jamgou) pu Awnhil te unau 3 nahi ua, huaite Awnhil, Kimthawng leh Songluai nahi uhi.



No comments:

Post a Comment